- Czym są OZSS i jaka jest ich rola w postępowaniu rodzinnym?
- Na czym polega badanie OZSS i kto je przeprowadza?
- Kto może skierować na badanie OZSS?
- Kto może zostać skierowany na badania OZSS?
- Kiedy sąd zleca badanie OZSS?
- Na co mogą wskazać wyniki badań OZSS?
- Jakie mogą być konsekwencje wyników OZSS
- Jakie pytania padają podczas badań OZSS?
- Czy dziecko musi odpowiadać na pytania w OZSS?
- Jakie prawa ma dziecko w trakcie przesłuchania w OZSS?
- Czy rodzice uczestniczą w badaniu razem z dzieckiem czy osobno?
- Jakie są skutki nieudzielenia odpowiedzi na pytania w OZSS?
- Jak duże znaczenie ma opinia OZSS w sprawach o prawa rodzicielskie?
- Czy można się odwołać od opinii wydanej przez OZSS?
- Jak przygotować się do wystąpienia w OZSS?
- Jakie dokumenty mogą być potrzebne w OZSS?
Wyobraź sobie sytuację: wchodzisz do sali, w której czekają psychologowie i pedagodzy. Twoje dziecko bawi się pod ich czujnym okiem, a każde jego słowo i gest są analizowane. To nie zwykłe spotkanie – to badanie w OZSS, które może przesądzić o przyszłości Twojej rodziny. Wiele osób słyszało o „opinii OZSS”, ale mało kto naprawdę wie, jak wygląda cały proces, jakie pytania padają i czego można się spodziewać. Jak przygotować siebie i dziecko, by ten dzień nie stał się źródłem dodatkowego stresu?
Czym są OZSS i jaka jest ich rola w postępowaniu rodzinnym?
OZSS jest skrótem od nazwy: Opiniodawczy Zespół Specjalistów Sądowych – art. 278 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej k.p.c.) stanowi, że „W wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd po wysłuchaniu wniosków stron co do liczby biegłych i ich wyboru może wezwać jednego lub kilku biegłych w celu zasięgnięcia ich opinii.”. Ponadto, zgodnie z art. 2 ust. Ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów: „W skład zespołu wchodzą specjaliści w zakresie psychologii, pedagogiki, pediatrii, medycyny rodzinnej, chorób wewnętrznych, psychiatrii oraz psychiatrii dzieci.”
Do zadań Opiniodawczego Zespołu Specjalistów Sądowych należy sporządzanie, na zlecenie Sądu lub prokuratora, opinii w sprawach rodzinnych i opiekuńczych oraz w sprawach nieletnich, na podstawie przeprowadzonych badań psychologicznych, pedagogicznych lub lekarskich. Zespoły, na zlecenie Sądu, prowadzą także mediacje, przeprowadzają wywiady środowiskowe w sprawach nieletnich oraz prowadzą poradnictwo specjalistyczne dla małoletnich, nieletnich i ich rodzin.
Wynik opinii jest poprzedzony licznymi badaniami, które pozwolą jednoznacznie odpowiedzieć na pytania, dotyczące zachowania dobrostanu dziecka oraz tego, jakie rozwiązanie przyjąć, by dobro dziecka było maksymalnie chronione, w sytuacji konfliktu rodzinnego.
Na czym polega badanie OZSS i kto je przeprowadza?
Zgodnie z ustawą, badania przeprowadzane są przez specjalistów z różnych dziedzin, a to: psychologii, pedagogiki, pediatrii, medycyny rodzinnej, chorób wewnętrznych, psychiatrii oraz psychiatrii dzieci i młodzieży. Badanie jest kluczowym dowodem w sprawie i polega na:
- bezpośrednim spotkaniu specjalistów z osobami, które poddane są badaniu;
- rozmowie specjalistów z osobami badanymi;
- obserwacji zachowań, gestów, mimiki osób badanych przez specjalistów;
- obserwacji interakcji między rodzicami a dziećmi oraz ocenę wzajemnych relacji i więzi;
- rozwiązywaniu zadań oraz testów psychologicznych przez dziecko, dostosowanych do jego wieku i rozwoju a także na obserwacji swobodnej zabawy dziecka;
- indywidualnych rozmowach z rodzicami, podczas których zadawane są pytania dotyczące ich relacji z dzieckiem, zdolności opiekuńczych oraz życia rodzinnego;
- analiza akt postępowania;
Po zakończonym badaniu biegli analizują zgromadzone informacje, wyniki testów i obserwacji, a następnie opracowują opinię, która zostanie przekazana Sądowi.
Kto może skierować na badanie OZSS?
Wyłącznie Sąd! ☺ To Sąd kieruje na badanie OZSS osoby, co do których uzna, że powinny zostać przebadane dla ustalenia wszystkich okoliczności wpływających bezpośrednio albo pośrednio na dobro dziecka. Oczywiście, w toku sprawy z takim wnioskiem mogą również wystąpić Strony toczącego się postępowania.
Kto może zostać skierowany na badania OZSS?
Na badanie OZSS mogą zostać skierowani uczestnicy postępowania sądowego, najczęściej w sprawach rodzinnych i opiekuńczych, takich jak rozwód, separacja, władza rodzicielska i kontakty z dziećmi. Badania OZSS koncentrują się głównie na sytuacjach, gdzie rodzice nie potrafią dojść do porozumienia w kwestiach dotyczących opieki i wychowania dzieci, w szczególności pozwalają ustalić m.in., który z rodziców posiada lepsze gwarancje opiekuńczo-wychowawcze, czy postawa rodzica jest zgodna z szeroko rozumianym dobrem dziecka, czy rodzic wywiązuje się z obowiązków rodzicielskich oraz więź emocjonalną łączącą rodzica z dzieckiem.
Kiedy sąd zleca badanie OZSS?
Wówczas, gdy – w toku postępowania sądowego – należy ustalić, co jest dobre dla dziecka i co leży w jego interesie. Sąd oraz Strony postępowania formułują określone tezy, tzn. pytania, dotyczące sytuacji opiekuńczo-wychowawczej dziecka, na które biegli powinni w sposób jednoznaczny – po analizie wyników badań – odpowiedzieć.
Każda ze Stron postępowania, w którym przedmiotem sprawy jest kwestia uregulowania sytuacji prawno-opiekuńczej dziecka, może złożyć wniosek o przebadanie w OZSS. Nawet jeśli żadna ze Stron nie złoży takiego wniosku, to Sąd samodzielnie może podjąć decyzję i skierować rodzinę dziecka na badanie.
Na co mogą wskazać wyniki badań OZSS?
Sąd wydając postanowienie kierujące na badanie OZSS, przedstawia pytania do biegłych lub wskazuje, jaki zakres powinien zostać poddany diagnozie. Najczęściej ocenie podlega więź pomiędzy dzieckiem a rodzicami/opiekunami prawnymi, ich kompetencje wychowawcze, stabilność środowiska wychowawczego, oddziaływanie dorosłych na dziecko itp. Specjaliści badają, który rodzic powinien sprawować opiekę i w jakim zakresie, czy wskazane jest uregulowanie pieczy naprzemiennej pomiędzy rodzicami oraz jak ukształtować kontakty rodziców/opiekunów z dzieckiem.
Jakie mogą być konsekwencje wyników OZSS
- rozwód
- alimenty
- ustanowienie kontaktów z dzieckiem
W powyższych postępowaniach, tj. w sprawie o rozwód oraz ustalenie kontaktów, badanie OZSS obejmuje ocenę więzi dziecka z rodzicem wnioskującym o powierzenie/pozostawienie władzy rodzicielskiej lub o kontakty oraz ustalenie optymalnego zakresu tych kontaktów. Celem jest odpowiedź na pytanie, jaki zakres sprawowania władzy rodzicielskiej (w ramach rozwodu), a także forma i częstotliwość spotkań z rodzicem (w sprawie o uregulowanie kontaktów) najlepiej posłuży dobru dziecka.
Jeśli chodzi o postępowanie w sprawie o alimenty, to badanie OZSS nie ma bezpośredniego wpływu na sprawę alimentacyjną, natomiast ma wpływ pośredni, zwłaszcza gdy pojawia się konieczność ustalenia kwestii opieki nad dzieckiem oraz kontaktów. Badanie OZSS pomoże bowiem, w określeniu, z którym z rodziców/opiekunów dziecko powinno mieszkać na stałe – jeśli wyniki badania OZSS wykażą, że dziecko ma silniejszą więź z jednym z rodziców i powinno mieszkać głównie z nim, to drugi rodzic będzie zobowiązany do płacenia alimentów. Wysokość alimentów może być wyższa, jeśli rodzic ma ograniczony kontakt z dzieckiem. Jeśli opinia OZSS wskaże, że możliwa jest opieka naprzemienna (np. tydzień u matki, tydzień u ojca), to sąd może nie zasądzić alimentów lub ustalić je w symbolicznej wysokości, ponieważ – co do zasady – każdy z rodziców ponosi koszty utrzymania dziecka we własnym zakresie.
Jakie pytania padają podczas badań OZSS?
- przykładowe pytania dla Ojca?
- przykładowe pytania dla dziecka?
Pytania biegłych uzależnione są od kwestii, które biegli chcą ustalić w danej sprawie. Dla przykładu można wskazać następujące pytania:
Przykładowe pytania dla Ojca:
- czy dziecko jest z Panem związane?
- jak wyglądała opieka (forma opieki, częstotliwość) Pana nad dzieckiem, gdy dziecko było małe (wskazanie przedziału wiekowego), a jak ta opieka zmieniała się w procesie wzrostu dziecka? jak wygląda to obecnie?
- czy uczestniczył Pan w ważnych chwilach i wydarzeniach z życia dziecka?
- jak wygląda typowy dzień Pana z dzieckiem?
- czy dziecko bawi się z Panem, czy preferuje zabawy samodzielne?
- jakie dziecko przejawia zainteresowania?
- jak reaguje Pan, gdy dziecko zachowuje się gwałtownie (krzyczy, boi się, płacze, rozrabia)?
- jak radzi Pan sobie z sytuacjami stresującymi dziecko?
- jakie zasady obowiązują dziecko w Pana domu?
- jakie uskutecznia Pan metody wychowawcze?
- jakie posiada Pan relacje z matką dziecka?
- czy uczestniczy Pan w codziennych zajęciach dziecka np. w edukacji dziecka (szkoła, przedszkole, zadania domowe)?
Przykładowe pytania dla dziecka:
- z kim na stałe mieszkasz?
- z którym z rodziców czujesz się swobodnie i naturalnie?
- czy boisz się któregoś rodzica? dlaczego?
- w jaki sposób spędzasz czas z mamą, a w jaki z tatą?
- co najbardziej lubisz robić z każdym z rodziców?
- czy czujesz, że na któregoś rodzica możesz liczyć bardziej w sytuacjach dla Ciebie trudnych?
- czy rodzice wspierają Cię?
- czy często rozmawiasz z rodzicami o swoich sprawach? czy ufasz im?
- który rodzic spędza z Tobą więcej czasu?
- który rodzic odprowadza Cię do przedszkola/szkoły?
- czy z którymś z rodziców czujesz się bezpieczniej?
- gdzie czujesz się najlepiej a gdzie najgorzej? dlaczego?
- czego się boisz?
- z którym z rodziców wolałbyś/wolałabyś zamieszkać?
- czy któregoś rodzica brakuje Ci obecnie w Twoim życiu?
- czy rodzice kłócą się? co wtedy czujesz?
- czy rozmawiałaś/eś z którymś z rodziców albo z kimkolwiek na temat tego badania?
- czy ktoś wskazywał Ci lub sugerował, co masz dziś mówić/jak się zachowywać?
Czy dziecko musi odpowiadać na pytania w OZSS?
Absolutnie nie! Dziecko ma prawo do milczenia i skład biegłych w ramach Zespołu powinien przyjąć każdą postawę dziecka z największą empatią.
Dziecko tylko formalnie ma być obecne podczas badania, tzn. musi się fizycznie stawić na badanie. Jeśli dziecko nie chce odpowiadać na wszystkie pytania lub odpowiadać na konkretne pytania, to biegli powinni to uszanować.
Oczywiście, każda postawa dziecka podlega obserwacji oraz ocenie przez biegłych, natomiast nie jest tak, że brak woli nawiązania kontaktu przez dziecko z biegłymi będzie poczytane przez biegłych za coś negatywnego. To zachowanie wpisze się w kontekst całej sytuacji i będzie stanowić jeden z elementów, z którego biegli wyciągną odpowiednie wnioski.
Biegli nie mogą „naciskać” na dziecko, czy generować presji. Badanie OZSS ma służyć ochronie dobra dziecka, dlatego małoletni powinien podczas badania czuć się komfortowo, swobodnie i bezpiecznie. Dziecko może powiedzieć “nie wiem”, “nie chcę o tym mówić”, “boję się” – i to też jest ważna informacja dla specjalistów.
Jakie prawa ma dziecko w trakcie przesłuchania w OZSS?
- Prawo do odmowy podjęcia rozmowy ze specjalistą lub odpowiedzi na poszczególne pytania;
- Prawo do wyrażenia własnego zdania, które będzie poszanowane przez biegłych;
- Prawo do ochrony prywatności – treść rozmów biegłych z dzieckiem nie jest ujawniana osobom trzecim, poza wnioskami z tychże rozmów, które zawarte zostaną we wnioskach z opinii;
- Prawo do bycia traktowanym z szacunkiem, poszanowaniem godności oraz z empatią;
- Prawo do kontaktu z rodzicem po lub przed badaniem, a także podczas badania, co również podlega analizie i ocenie biegłych;
- Prawo do bycia chronionym przed „konfliktem lojalnościowym”, tj. koniecznością dokonania wyboru pomiędzy którymś z rodziców.
Czy rodzice uczestniczą w badaniu razem z dzieckiem czy osobno?
Odpowiedź brzmi: tak i tak. ☺
Zazwyczaj, najpierw przeprowadzana jest wstępna rozmowa z rodzicami, pozwalająca na zapoznanie się z sytuacją rodzinną i przedstawienie celu badania.
W dalszej części badania OZSS rodzice spędzają wspólnie czas z dziećmi, a biegli siedząc w oddzielnym pokoju przyglądają im za pomocą „weneckiego lustra”. Pozwala to na obserwację interakcji między rodzicami a dziećmi oraz ocenę wzajemnych relacji i więzi, niejako z ukrycia. Rodzice często nie mają pojęcia, że są obserwowani, więc łatwo można wychwycić ich spontaniczne reakcje i zachowania.
Następnie biegli przeprowadzają badanie dziecka pod nieobecność rodziców. Ma to na celu stworzenie swobodnej atmosfery dla dziecka oraz uniknięcie presji i tzw. „konfliktu lojalnościowego”, czyli konieczności dokonania przez dziecko wyboru pomiędzy rodzicami. Podczas badania przeprowadzane są różne zadania, testy oraz zabawy, które dostosowane są do wieku i rozwoju dziecka.
W międzyczasie biegli przeprowadzają indywidualne rozmowy z rodzicami, podczas których zadawane są pytania dotyczące ich relacji z dzieckiem, zdolności opiekuńczych, kompetencji wychowawczych oraz kompleksowo – życia rodzinnego.
Jakie są skutki nieudzielenia odpowiedzi na pytania w OZSS?
To zależy! ☺ Zależy od tego, kto tej odpowiedzi nie chce udzielić.
Jeżeli odpowiedzi na pytania unika rodzic lub wręcz odmawia udzielenia odpowiedzi, to nie naraża się na sankcje karne, ale naraża się na to, że taka postawa zostanie negatywnie odebrana przez biegłych. Specjaliści mogą uznać bowiem, że rodzic nie chce odpowiedzieć na określone pytanie, ponieważ ma coś do ukrycia lub nie chce pokazać siebie w niekorzystnym świetle. Takie zachowanie rodzi też podejrzenie, że rodzic nie działa w interesie dziecka, lecz we własnym. Brak współpracy ze specjalistą ze strony rodzica zawsze będzie miało negatywny odbiór.
Inaczej zupełnie oceniana jest milcząca postawa dziecka. Brak woli współpracy ze strony dziecka, w szczególności milczenie – nigdy nie jest poczytywane negatywnie. Dziecko nie ma obowiązku udzielania odpowiedzi na pytania. Oczywiście, specjaliści OZSS analizują zachowanie, emocje, reakcje niewerbalne, a odmowa nawiązania interakcji przez dziecko może wręcz być ważną informacją psychologiczną, np. świadczyć o stresie, konflikcie lojalności czy lęku.
Jak duże znaczenie ma opinia OZSS w sprawach o prawa rodzicielskie?
Opinia OZSS jest jednym z najważniejszych dowodów w sprawach rodzinnych, a wręcz można uznać, że jest dowodem kluczowym. Opinia OZSS dostarcza bowiem, Sądowi obiektywnych informacji na temat sytuacji dziecka i rodziny, opartych na fachowych analizach psychologicznych i pedagogicznych, pochodzących od osób, które nie są uwikłane w konflikt Stron. W sprawach, gdzie decyzje dotyczą przyszłości dziecka, najważniejsze jest podejście z uwzględnieniem jego dobra, potrzeb emocjonalnych oraz poczucia stabilności i bezpieczeństwa.
Opinia OZSS jest kluczowa w sprawach sądowych z kilku powodów. Jednym z takich powodów jest kompleksowość i obiektywizm zawarty w opinii. Zespół składa się z różnych specjalistów, co zapewnia szerokie spojrzenie na sprawę, przekraczające zakres wiedzy i doświadczenia jednego specjalisty. Dzięki temu Sąd otrzymuje całościowy obraz sytuacji. Kolejnym powodem jest specjalistyczna wiedza biegłych. Wiele spraw rodzinnych wymaga zrozumienia niuansów psychologicznych, edukacyjnych czy społecznych, które mogą być poza zasięgiem wiedzy sędziów. Co więcej, opinia OZSS ma wpływ na postrzeganie szeroko rozumianego dobra dziecka. Opinie te mają zasadnicze znaczenie w ocenie, co będzie najlepsze dla dziecka, a to w prawie rodzinnym stanowi prymat.
Czy można się odwołać od opinii wydanej przez OZSS?
Oczywiście, ale poprzez sformułowanie zarzutów do opinii. Kiedy nie zgadzasz się z treścią opinii OZSS, konieczne jest przygotowanie tzw. zarzutów. Zarzuty przede wszystkim dotyczą nieprawidłowości w odniesieniu do akt sprawy i faktów, a także metod badawczych, przebiegu badania i zakresu związanego bezpośrednio z wiedzą specjalistyczną biegłych.
W przygotowanych zarzutach do opinii należy wskazać nieprawidłowości. Aby zarzuty te były dyscyplinujące dla biegłego, muszą być merytoryczne, nie zaś personalne. W zarzutach należy przedstawić swoje stanowisko i uargumentować je w sposób szczegółowy. W zarzutach warto także wykazać niezgodności opinii z rzeczywistością oraz własny punkt widzenia. Co więcej, jeśli dojdzie do wydania drugiej opinii, inni biegli będą mogli zaznajomić się z zarzutami do poprzedniej opinii. Bardzo ważne jest także to, że biegli, którzy będą przygotowywać drugą opinię, mają szansę od razu zapoznać się z Twoim stanowiskiem, czy Twoimi argumentami zawartymi w zarzutach do poprzedniej opinii, co może stanowić dla nich istotny kierunek analizy sprawy.
Przekazując opinię, Sąd wskazuje termin w jakim należy przedstawić ewentualne uwagi – zarzuty do opinii. Od decyzji Sądu zależy jak długi będzie to czas, najczęściej jest to 21 dni, choć zdarzają się sytuacje, że Sąd wyznacza 7 lub 14 dni.
W sytuacji, gdy opinia OZSS jest dla nas niekorzystna, warto wnieść do niej zarzuty i próbować podważyć taką opinię bowiem, jeśli zostanie ona uznana za poprawną i wiarygodną, to wówczas najpewniej będzie wykorzystywana przez Stronę przeciwną również w innych postępowaniach sądowych.
Jak przygotować się do wystąpienia w OZSS?
Istnieją 4 ważne zasady, których należy przestrzegać, by dobrze przygotować siebie i dziecko do badania w OZSS:
- na badanie do OZSS warto zabrać dla siebie i dzieci coś do picia i jedzenia, ponieważ badania często trwają wiele godzin. Dodatkowo, dla mniejszego dziecka, warto zabrać zabawkę lub coś, czym dziecko będzie mogło się zająć;
- jednym z elementów procesu diagnostycznego jest to, że dziecko wraz z biegłym, bez rodzica, udaje się na badanie. Koniecznie trzeba poinformować o tym dziecko oraz przygotować je do tego, a także uprzedzić je o tym, co będzie się działo podczas badania. Bardzo ważne jest to, aby dziecko było oswojone z sytuacją;
- należy przygotować dokumenty związane z rozwojem dziecka, książeczkę zdrowia oraz wszelkie opinie o dziecku;
- warto przejrzeć akta sprawy – to pozwoli na zrozumienie, dlaczego Sąd kieruje do specjalistów takie a nie inne pytania i trafniej ustosunkować się do nich;
- warto ułożyć w głowie i wyodrębnić najważniejsze informacje o relacji z dzieckiem (częstotliwość i jakość kontaktów z dzieckiem, wpływ zachowania drugiego rodzica na emocje dziecka, wpływ zakresu władzy rodzicielskiej każdego z rodziców na dziecko itp.), o czasie spędzanym z dzieckiem, zainteresowaniach dziecka, jego smutkach, radościach oraz wszystkich istotnych wydarzeniach z życia małoletniego;
- należy przeanalizować sytuację rodzinną – jakie relacje panują między członkami rodziny i jakie mają one wpływ na dziecko;
Przemyślenie powyższych kwestii pomoże w udzieleniu rzeczowych, logicznych i wewnętrznie spójnych odpowiedzi podczas badania.
Jakie dokumenty mogą być potrzebne w OZSS?
Jakkolwiek nie ma listy dokumentów obowiązkowych, które należy zabrać ze sobą na badanie OZSS, to niektóre dokumenty mogą okazać się bardzo pomocne – zarówno dla specjalistów, jak i dla pełniejszej oceny sytuacji dziecka i rodziny.
Dokumenty dotyczące zdrowia, rozwoju, edukacji dziecka:
– dokumentacja dot. zdrowia dziecka – orzeczenie o niepełnosprawności, opinie z poradni psychologiczno-pedagogicznej lub z innych ośrodków diagnostycznych, zaświadczenia lekarskie, książeczka zdrowia dziecka, karty informacyjne dziecka (jeśli dziecko przebywało w szpitalu);
– dokumentacja psychologiczna lub psychiatryczna, jeśli dziecko jest pod opieką specjalisty;
– opinie na temat dziecka z placówek edukacyjnych, pochodzące od wychowawców, nauczycieli, nauczycieli wspomagających;
– efekty aktywności dziecka – świadectwa szkolne, certyfikaty, rysunki, które mogą mieć znaczenie dla ustalenia stanu emocjonalnego dziecka, uwagi nauczycieli itp.
